Amina Šiljak-Jesenković, Re/Konstrukcija priče o Lj/ljubavi: Fabule i izbor stihova iz mesnevija u prijevodu na bosanski jezik. Orijentalni institut u Sarajevu, Posebna izdanja LXVIII, Sarajevo, 2023, 570 str.
Knjiga donosi sažetke i prevedene izbore stihova iz dvadesetak ljubavnih pripovijesti spjevanih u formi mesnevije, ponajprije u staroj anadolskoj i osmanskoj, a posredno i u perzijskoj književnoj tradiciji. Kroz devetnaest tematskih cjelina — od Jusufa i Zulejhe, Husreva i Širin, Lejle i Medžnuna, preko aleksandride i Vamika i Azre, do alegorijskih spjevova o Ruži i Slavuju, Svijeći i Leptiru te, kao vrhuncu, Galibove Ljepote i Ljubavi — autorica ocrtava razvojni luk žanra i, što je važnije, propituje samu narav ljubavi koja se u tim djelima opjeva.
Djelo se metodološki nastavlja na ranije knjige autorice (Odrazi ljubavnih mesnevija u stihovima bošnjačkih divanskih pjesnika, 2016; Uvod u historiju i teoriju mesnevije na turskom jeziku, 2017), s kojima čini zaokruženu cjelinu.
Nesoporna vrijednost knjige leži u sistematičnom otvaranju jednog opsežnog, a domaćoj čitalačkoj publici gotovo nedostupnog korpusa. Autorica opravdano ističe da je klasična književnost Islamskog Parnasa na ovim prostorima dugo bila „ignorirana, smatrana anahronom i epigonskom”, te da su ove pripovijesti nerijetko svođene na podnožne bilješke uz tumačenje simbola. Knjiga taj deficit ispravlja time što sadržaje čini pristupačnima, a prijevode stihova — svi su djelo autorice — nudi kao neposredan susret s tekstom.
Posebno je vrijedan uporedni pristup: autorica redovito predstavlja više autorskih obrada iste teme (šest interpretacija priče o Jusufu i Zulejhi, čitav niz obrada Husreva i Širin i Lejle i Medžnuna), čime pokazuje kako se unutar čvrste, zadate forme ostvaruje individualno pjesničko, etičko i duhovno iskustvo. Uvodna teza o „anikonizmu” prenesenom s likovnog na književni izraz — pisac ne „stvara” junake nego re/konstruira zadati arhitekst — teorijski je produktivna i dobro provedena kroz građu.
Interpretativna okosnica knjige jest čitanje profane ljubavi kao puta ka Istinskoj (Božanskoj) Ljubavi, kroz stupnjeve pročišćenja duše. Ovo tesavvufsko čitanje autorica dosljedno primjenjuje, a u polemičkim dionicama (npr. u raspravi s tumačenjima koja u ljubavi prema liku mladića vide isključivo profani ili homoerotski sadržaj, ili u nijansiranju stava A. Çelebioğlua o „isključivo profanoj” ljubavi kod pojedinih autora) pokazuje samostalnost suda i poznavanje sekundarne literature.
Nekoliko zapažanja koja bi buduća istraživanja mogla uzeti u obzir:
Autorica sama, korektno i više puta, upozorava da za dio djela nije imala uvid u cjelovit tekst, nego se oslanjala na posredne izvore (Çelebioğlu, Pala, Kahveci i dr.). Ondje gdje se fabula prenosi „iz treće ruke” — mjestimično uz eksplicitnu ogradu — status pojedinih tvrdnji ostaje posredovan. To je metodološki pošteno naznačeno, ali čitaocu bi mjestimično koristilo jasnije razgraničenje između onoga što počiva na neposrednom uvidu u rukopis/kritičko izdanje i onoga što je preuzeto.
Interpretativni okvir istinske ljubavi mjestimično se primjenjuje i ondje gdje se autorica poziva na autoritete koji zastupaju suprotno (profano) čitanje. Sam taj napon je legitiman i plodan, ali bi na pojedinim mjestima dobio snagom eksplicitnije artikuliranog kriterija: po čemu, tekstualno, prepoznajemo da je neka ljubav opjevana kao alegorijska, a ne kao zemaljska. Autorica takav kriterij posjeduje i primjenjuje (završnica djela, gazeli ustupljeni junacima, stupnjevi terka), no on ostaje više impliciran nego sistematiziran.
Knjiga svjesno bira nepretenciozan, pregledni format („nepretenciozno nastojanje da se široka čitalačka publika barem površno informira”). Tu skromnu autodefiniciju treba uzeti ozbiljno: djelo je prije svega antologijsko-hrestomatijsko, a analitičke sinteze (npr. izvrsno poglavlje 1.4–1.5 o Jusufu i Zulejhi, ili zaključna razmatranja uz alegorijske spjevove) pojavljuju se kao vrhunci koji bi, da ih je više i da su ujednačenije raspoređeni, još podigli naučnu težinu cjeline.
Prepjevi su najizrazitiji kvalitet knjige. Autorica dosljedno nastoji sačuvati ritam i figurativnost izvornika, često i uz vezani stih, ne žrtvujući pritom smisao. Time knjiga premošćuje jaz između filološke tačnosti i književne čitljivosti — postignuće koje u prevođenju divanske poezije nije malo. Bogata leksika, komentari uz simbole i termine (mihrab, zunnar, šeb-čerag, stupnjevi duše) čitaocu bez orijentalističke spreme omogućuju ulazak u tekst.
Riječ je o zreloj, obimnoj i korisnoj knjizi koja objedinjuje filološku akribiju, prevodilačku vještinu i interpretativnu ambiciju. Ona istovremeno služi kao pouzdan priručnik za orijentiranje u korpusu ljubavnih mesnevija i kao samostalan prilog razumijevanju koncepta ljubavi u književnosti Islamskog Parnasa. Uz jasno naznačene granice vlastita zahvata, djelo predstavlja vrijedan doprinos orijentalnoj filologiji i komparativnoj književnosti na bosanskom jeziku, te će biti nezaobilazno polazište kako istraživačima tako i široj obrazovanoj publici.
Priredio: E.B