Maturidijska teologija danas: o knjizi Ramona Harveya Transcendentni Bog, racionalni svijet
Uvod
Kako u svojoj knjizi Transcendent God, Rational World: A Māturīdī Theology (Transcendentni Bog, racionalni svijet: jedna maturidijska teologija), objavljenoj 2021. godine u izdanju Edinburgh University Press, piše britanski teolog Ramon Harvey: Maturidi počinje svoju glavnu knjigu, Kitab et-tevhid, jednim prostim zapažanjem. Ljudi različitih vjera i sekti slažu se samo u jednom. Svako smatra da je njegovo istina, a tuđe zabluda. I svako ima prethodnike koje slijedi (str. 14).
Tim zapažanjem Ebu Mensur el-Maturidi, (umro 333. godine po Hidžri, odnosno 944. godine) (str. 5), otvara pitanje koje je i danas jednako aktuleno. Ako svako vjeruje zato što su vjerovali njegovi preci, čime se onda jedno vjerovanje može opravdati pred drugim? Maturidijev odgovor je da onaj ko samo slijedi autoritet uvijek može naići na isto takvo slijeđenje kod protivnika, pa mu je potreban razumski dokaz koji poštenog čovjeka dovodi do istine (str. 14–15). Na tom odgovoru izrasla je jedna od dvije velike sunnijske škole akaida, kojoj pripada i većina bosanskih muslimana.
Harvey Maturidija čita kao historijski izvor, a onda ga uvodi u razgovor sa savremenom filozofijom i pita da li njegova misao može izdržati današnja pitanja (str. 6).
Metodologija
Ovaj kratki prikaz načinjen je u 4 koraka. Prvo ukratko predstavlja knjigu, njen sadržaj i strukturu. Zatim pokazuje po čemu se ona razlikuje od drugih radova o Maturidiju. Treći dio izdvaja najvažnije oznake Maturidijeve misli onako kako ih Harvey čita, te mjesta na kojima se ta misao sukobljava sa drugim školama. Četvrti dio prikazuje ono što Harvey sam donosi, svoje prijedloge za savremenu maturidijsku teologiju. Na kraju slijedi kratka ocjena.
Sve reference odnose se isključivo na Harveyevu knjigu i navedene su u zagradi brojem stranice štampanog izdanja. Citati su moj prijevod s engleskog. Stručne pojmove objašnjavam onoliko koliko je potrebno da se misao prati, a gdje to pomaže, navodim i izvorni arapski termin.
O knjizi ukratko
Knjiga ima uvod, sedam poglavlja i zaključak. Autor sam objašnjava da je njena struktura “labavo simetrična” (str. 7) i da u mnogome prati logički raspored klasičnih priručnika kelama, a naročito Maturidijevog Kitab et-tevhida (str. 8). Počinje pitanjem tradicije i razuma, zatim prelazi na razum u svijetu i temelje saznanja, pa na dokaze Božijeg postojanja, Božiju prirodu kao “teološko srce knjige”, i na kraju na pojedinačne Božije atribute: znanje i mudrost, stvarateljsko djelovanje i govor, zajedno sa pitanjem Kur'ana (str. 7–8).
Druga polovina Maturidijeve knjige govori o čovjeku: o vjerovjesništvu, sudbini, vjerovanju i ljudskom djelovanju. Harvey te teme svjesno ostavlja za kasniju obradu (str. 8), a u zaključku najavljuje poseban nastavak posvećen čovjeku (str. 235).
Knjiga je jedan od prvih naslova nove edinburške serije o islamskim svetim tekstovima i teologiji, koju Harvey i uređuje (str. xiv). Predgovor je napisao američki filozof religije Bruce Reichenbach (str. vii–x), što govori da je knjiga namijenjena i čitaocima izvan muslimanske akademske zajednice.
Po čemu se ova knjiga razlikuje
Harvey se oslanja na postojeća istraživanja, prije svega Ulricha Rudolpha, Mustafe Cerića i J. Merica Pessagna, te na turske učenjake oko Bekira Topaloğlua, koji su priredili kritička izdanja Maturidijevih djela (str. 6, 49). Cerića, “istaknutog bošnjačkog imama”, posebno ističe kao najvažniju figuru za obnovu maturidijske teologije na engleskom jeziku, zbog njegove knjige Roots of Synthetic Theology in Islam iz 1995. godine (str. 49). Ipak, Harvey knjizi daje tri posebnosti.
Prvo, piše iznutra. Za Pessagna i Rudolpha kaže da, uprkos važnom doprinosu, svoj rad ne smještaju unutar maturidijske teološke tradicije (str. 49, bilj. 219). On sam to čini. Historijsko proučavanje maturidizma u njegovoj knjizi ima “pomoćnu ulogu” u odnosu na konstruktivni teološki projekt (str. 7). Time se svrstava u pokret kelam džedid, obnovljene teologije (str. 3, 5).
Drugo, vraća se Maturidiju mimo kasnije škole. Jedan od njegovih argumenata jeste da kelam u rukama Maturidija i rane semerkandske škole nije isto što i kelam koji je kasnije popularizovan pod njegovim imenom (str. 9). Zato svako pitanje počinje “teškim, ali nagrađujućim” riječima samog Maturidija, pa tek onda prelazi na kasnije autore (str. 6). Pri tome koristi i neobjavljene rukopise (str. 7), među njima spise Maturidijevog učenika Rustugfanija (str. 38, bilj. 153).
Treće, uvodi Maturidija u razgovor sa savremenom filozofijom. Maturidija vidi kao preteču Edmunda Husserla, Hans-Georga Gadamera i posebno Alasdaira MacIntyrea (str. 5). Kao jedini pravi prethodnik takvog spoja u muslimanskoj misli navodi Muhammeda Ikbala i njegovu knjigu iz 1930. godine, čija “izuzetnost ukazuje na rijetkost” ovakvih pokušaja (str. 3).
Harvey uvodi i korisnu razliku između otvorene i zatvorene teologije. Otvorena teologija prima različite izvore i daje prednost smislu nad strogim dokazivanjem. Zatvorena isključuje sve što se ne može dokazati iz nesumnjivih polaznih istina i “žrtvuje cjelovit teološki smisao da bi osigurala svoj sistem” (str. 5). Maturidi je, po Harveyu, bio otvoreni teolog. Klasična maturidijska škola je postala zatvorena, i to objašnjava zašto su iz nje ispale neke Maturidijeve zamisli. Harvey ide i korak dalje: nastavak takvog pristupa u modernom dobu može objasniti zašto je pokret obnove kelama bio razočaravajući (str. 5).
Kako knjiga predstavlja Maturidijevu misao
Tradicija i razum
Harvey osporava ustaljeno čitanje Maturidija. Poznati Akaid Ebu Hafsa en-Nesefija počinje tvrdnjom da postoje tri izvora znanja: zdrava čula, istinita vijest i razum (str. 11). Kasnija škola ih je shvatila kao čvrste temelje iz kojih se sigurno izvode sve ostale istine (str. 11–12).
Maturidi zaista kaže da je put do znanja o stvarnosti stvari “opažanje (ijan), vijesti (ahbar) i razmišljanje (nazar)” (str. 20). Ali Harvey, oslanjajući se na Rudolpha, pokazuje da Maturidi za svoje tvrdnje obično traži potvrdu iz bar dva izvora istovremeno, ugrađujući u svoj sistem svojevrsne osigurače (str. 20). Samo to što nudi toliko dokaza iz različitih izvora znak je da nijednom pojedinačnom dokazu ne pripisuje apsolutnu sigurnost (str. 20). Harvey zato Maturidija čita kao nefundacionalistu, mislioca koji ne gradi znanje na nekoliko nesumnjivih polaznih istina (str. 27–28). Najbliži savremeni pandan vidi u onome što filozof Stephen Wykstra naziva razboritim evidencijalizmom (str. 17).
Posebno je zanimljivo Harveyevo čitanje vijesti koju prenosi mnoštvo, tevatura. Kao primjer iz tradicije navodi postojanje Meke (str. 22). Njegov zaključak je da takvo znanje, iako se čini da dolazi odmah, zavisi od ukupnog iskustva čovjekovog života i njegove ukorijenjenosti u društvo i tradiciju (str. 25). Maturidi, prema Harveyu, prećutno priznaje da čovjek nikad nije slobodan od tradicije u kojoj stoji i kroz koju do njega stižu vijesti (str. 28).
Analogija i različitost
Harvey sam kaže da je središnji teološki problem njegove knjige kako ograničena ljudska bića mogu ljudskim jezikom racionalno govoriti o transcendentnom Bogu (str. 6). Maturidijev odgovor on smatra ključnim uvidom.
Maturidi ovo načelo naziva “vidljivo ukazuje na skriveno” (delalet eš-šahid ale-l-gaib) i pušta ga da djeluje na dva načina: kroz analogiju (misl) i kroz različitost (hilaf), od kojih je različitost jasnija (str. 59–60). Pri tome naglašava da se svijet, koji poznajemo, temelji na božanskoj stvarnosti, a ne obrnuto (str. 60). Analogija nam daje riječi. Različitost iz tih riječi odstranjuje sve što je ljudsko.
Otud Maturidijeva formula da je Bog “znalac, ali ne kao znalci” (str. 144), kao i to da je On “stvar, ali ne kao stvari” (str. 74). Harvey ovo povezuje sa finom razlikom u Maturidijevom rječniku. Analogija utvrđuje da nešto jeste (hastijja), ali ne otkriva šta to jeste (maijja) (str. 60–61, 76). Znamo da Bog zna. Ne znamo kako.
Svijet sazdan od svojstava
Harvey pokazuje da Maturidi ne uvodi atome u svoju sliku stvarnosti (str. 90). Kod njega su tijela sastavljena od svojstava i njima određena (str. 89). Posebnu ulogu imaju tabai’, prirode. Harvey ih čita kao klasu svojstava s različitim sklonostima djelovanja (str. 92), te zaključuje da Maturidi ne ostaje vezan za sistem četiri elementarna kvaliteta, nego zapravo poseže za onim što savremena filozofija naziva dispozicijama (str. 92–93). To što je svijet sazdan od međusobno suprotstavljenih priroda za Maturidija znači da ga neko mora stvoriti i održavati (str. 93).
Božija priroda i atributi
Ovdje Harvey donosi jedno od svojih najvažnijih historijskih zapažanja. Maturidi riječ zat koristi za Božiju postojeću prirodu, sačinjenu od atributa koji su joj pripisani, a ne za podlogu kojoj su atributi dodati (str. 143). Taj pomak se prema Harveyu dešava kasnije. Prvi u maturidijskoj školi koji odstupa jeste Ebu Šekur es-Salimi, a ideju preuzima iz razvoja u eš'arijskom diskursu (str. 146). Harvey sažima: kod Maturidija je Bog konkretno biće s vječnom prirodom sačinjenom od atributa, a u klasičnom periodu Bog postaje vječna suština kojoj se atributi pripisuju (str. 150).
Maturidi, u skladu s hanefijskim stavom, sva Božija djelovanja smatra vječnim atributima Njegove prirode (str. 143). Harvey to ilustruje raspravom s mu'tezilom Ka'bijem: Bog je milostiv jer je milost dio Njegove prirode, a ne zato što je sebe tako nazvao nakon što je stvorio milost (str. 197–199).
Mudrost
Maturidi raspravi o mudrosti (hikma) posvećuje posebnu cjelinu Kitab et-tevhida, što Harvey vidi kao znak koliko joj pridaje važnosti (str. 161). Na pitanje zašto je Bog stvorio svijet, Maturidi prihvata odgovor da je Bog vječno mudar, pa je nemoguće da ne zna kako da ostvari mudru namjeru ili da ima neku potrebu (str. 162). Mudrost se može tek slikovito objasniti kao “pogađanje cilja”, odnosno “stavljanje svake stvari na njeno mjesto” (str. 162). Ona je, po Harveyu, krajnje utemeljenje Božijeg djelovanja, koje se ne može svesti ni na jedan viši atribut (str. 162).
Iz Maturidijeve mudrosti izvire i njegova misao o trajanju svijeta: “Nije moguće da svijet u kojem je razum temeljni počiva na nečemu drugom osim na mudrosti ili da je uzaludan” (str. 70). Harvey tu vidi čvrstu vezu između Božije mudrosti, ljudskog razuma i svrhe svijeta (str. 71).
Mudrost je kod Maturidija i temelj etike. Primjer je rasprava o tome da li Bog može čovjeka zadužiti preko njegovih mogućnosti. Maturidi, za razliku od Ka'bija, pravi razliku između vanjske nesposobnosti, gdje bi takvo zaduženje bilo suprotno mudrosti, i slučajeva koje razum ne može unaprijed prepoznati (str. 172–173). Kasnija maturidijska škola je mudrost svela na Božije znanje ili na stvarateljsko djelovanje (str. 164–166).
Stvarateljsko djelovanje
Po nauku o tekvinu, Božijem stvarateljskom djelovanju kao vječnom atributu, maturidijska škola se najviše razlikovala od eš'arijske (str. 175). Harvey pokazuje da je Maturidi prvi koji ovaj stav, zajednički ranim hanefijama, sistematski brani u kelamu (str. 175–176). Na prigovor da vječno stvaranje znači vječan svijet, Maturidi odgovara analogijom s Božijim znanjem i moći: kao što Bog od vječnosti zna svaku stvar u njenom vremenu, tako od vječnosti i stvara, a vremena stvari se navode uz njih same (str. 178). Na prigovor da bi to bila nemoć, odgovara da je nemoćan upravo onaj ko ne može nadići vrijeme svog djela (str. 178).
Božiji govor i Kur'an
Maturidi tvrdi da Bog zaista govori i da je Njegov govor vječno djelovanje (str. 197). Samo nedostatak čini nekoga šutljivim ili nesposobnim da govori, a Bog nedostataka nema (str. 197, 200). Taj govor ipak nije sličan ljudskom. Maturidi podsjeća da Kur'an spominje govor mrava, pupavca i slavljenje planina, iz kojih se ništa ne razumije ljudskim slovima ni jezikom (str. 201). Ono što čujemo od stvorenja jeste Božiji govor po saglasnosti s njim, kao što je slučaj s pismima, pjesmama i besjedama (str. 201).
Harvey ovu misao vezuje za Ebu Hanifu, koji je, prema predaji, dozvoljavao učenje Kur'ana u namazu u perzijskom prijevodu (str. 194). U svom tefsiru Maturidi kaže da bi Kur'an, i da je objavljen na stranom jeziku, i dalje bio Kur'an, te to navodi kao dokaz za Ebu Hanifin stav (str. 202).
Gdje se Maturidijeva misao sukobljava s drugima
Knjiga pokazuje da je Maturidi mislio u polemici, na više frontova istovremeno.
S mu'tezilama se razilazi oko Božijih atributa. Maturidi im prigovara da, bježeći od poređenja Boga sa stvorenjima (tešbih), padaju u poricanje Njegovih atributa (ta’til) (str. 145), te da se njihov stav na kraju svodi na stav Džehma (str. 145). Razilazi se s njima i oko Božijeg govora, koji oni smatraju stvorenim (str. 197), kao i oko učenja da Bog čini ono što je najkorisnije (el-eslah). Ako se to shvati kao obaveza da Bog uvijek čini najkorisnije za druge, kaže Maturidi, upada se u nedosljednost, jer ono što jednima koristi drugima šteti (str. 163).
S filozofima (felasifa) se razilazi oko vječnosti svijeta. Oni su, slijedeći Aristotela, svijet smatrali vječnim i vidljivi svijet uzimali za temelj skrivenog (str. 60). Maturidi nudi niz dokaza za stvorenost svijeta u vremenu (str. 108), a Harvey smatra da mu u historiji kelamskog kosmološkog dokaza pripada veće priznanje nego što je do sada dobio (str. 112). Kasnije se, preko Ibn Sinaa, u kelam uvodi ideja da je Bog logički nužan, dok maturidijska tradicija pretežno ostaje pri metafizičkoj nužnosti, koja se dokazuje iz svijeta (str. 128, 132–133, 226).
S eš'arijama se Maturidi nije lično sukobio, jer nije poznavao el-Eš'arijeve ideje (str. 199). Ali Harvey pokazuje da razlike idu dublje nego što je kasnija tradicija priznavala. Eš'arije Božija djelovanja smatraju stvorenim, a govor vječnim, i Harvey u tome vidi nedosljednost (str. 184, 199). Mudrost svode na znanje ili na odrednicu stvorenog (str. 159). Nadnaravnost Kur'ana (i'džaz) klasični autori obje škole vide u spoju oblika i značenja, dok su rani semerkandski hanefije isticali značenje (str. 204–205, 208).
S kasnijom maturidijskom školom Harvey se razilazi kao s nekim ko je popuštao. Oba velika pomaka kojima je rana semerkandska tradicija postala klasična maturidijska škola, a zatim dio eš'arijsko-maturidijskog para, bila su, po njegovoj ocjeni, izazvana i oblikovana eš'arijskom mišlju (str. 226). U osmanskom periodu razlike su svođene na dvanaest ili trinaest pitanja, od kojih su neka proglašena samo riječima (str. 43). Harvey smatra da je time izgubljeno upravo ono što je Maturidija činilo snažnim (str. 233).
Šta knjiga donosi dalje
Veći dio svakog poglavlja posvećen je Harveyevim vlastitim prijedlozima. Tu knjiga postaje zahtjevnija, ali i najoriginalnija.
Svijest u središtu svijeta. Oslanjajući se na Husserla, Harvey prihvata stav da ono što um načelno ne može dohvatiti ne može biti provjereno, pa je besmisleno o tome govoriti. Taj stav naziva “univerzalnom iskustvenošću” (str. 64). Um i svijet postaju međusobno zavisni (str. 65). Kao dodatnu potporu navodi Bohrovo tumačenje kvantne mehanike (str. 67–72), ali je tu izričito oprezan: nijedan od središnjih teoloških argumenata knjige ne oslanja se na neko posebno tumačenje kvantne mehanike (str. 67).
Logika s prazninama. Harvey prihvata intuicionističku logiku, u kojoj ne važi zakon isključenja trećeg, pa neka tvrdnja može biti ni istinita ni lažna (str. 80–83). Time daje logičko uporište staroj formuli da Božiji atributi nisu On, niti su nešto drugo od Njega. Pretpostavka da je ta formula nastala u okviru bez zakona isključenja trećeg, kaže Harvey, “čini je smislenijom” (str. 151–152).
Atributi kao Božija svojstva. Za opis Božijih atributa Harvey koristi takozvanu teoriju tropa, po kojoj su svojstva pojedinačne stvarnosti, a ne opći pojmovi (str. 93–101). Bog ima Svoja vječna, neponovljiva svojstva, koja ne postoje odvojeno od Njega (str. 155–157). Tvrdi da to predstavlja istovremeno novi maturidijski stav u savremenom kelamu i svjež doprinos filozofskoj teologiji (str. 231).
Obnova dokaza Božijeg postojanja. Harvey brani kelamski kosmološki dokaz intuicionističkim shvatanjem beskonačnosti. Stvarna beskonačnost se ne može konstruisati, a potencijalna beskonačnost važi za budućnost, ali se ne može primijeniti unazad na prošlost (str. 116). Nudi i novi, skromniji dokaz: ako fizički zakoni traže svjesne posmatrače da bi se ostvarile kvantne mogućnosti, ima razloga pretpostaviti da ih je postavio Bog (str. 123). Sam priznaje da takav dokaz može tek dopuniti čvršće argumente (str. 123).
Vrijeme i nužnost. Bog je izvan vremena. Iz vječne perspektive svi događaji iz vremenskog niza zbivaju se odjednom, a iz vremenske perspektive jedan za drugim (str. 131). Harvey razrađuje i nekoliko stepeni nužnosti. Najjači pripada Bogu i Njegovim atributima, a na njemu počiva nužnost onoga što se u svijetu uvijek događa (str. 135–136).
Mudrost kao temelj etike i govora. Harvey Božiju mudrost opisuje kao nepropozicionalni temelj Njegovog propozicionalnog sveznanja (str. 159, 172). Ona određuje šta je metafizički nužno, a šta nemoguće (str. 172). Tu je povezuje s teorijom govornih činova Nicholasa Wolterstorffa (str. 213–215). Kad neko govori, on nešto tvrdi, obećava ili zapovijeda, i time preuzima obavezu. Kod Wolterstorffa to jamči Božija dobrota (str. 216). Kod Harveya tu ulogu ima vječna mudrost (str. 216). Eš'arijskom učenju, po njegovoj ocjeni, nedostaje takav oslonac, pa ne daje jamstvo da Bog neće lagati ili prekršiti obećanje (str. 217–218).
Kur'an kao poruka. Harvey na kraju predlaže da su arapski izrazi Kur'ana doslovno Božiji govor prenesen kroz stvoreni medij, a vječna značenja koja oni izražavaju Njegov su govorni čin (str. 220). To, kaže, može objasniti i učenje Kur'ana po značenju u ranoj zajednici, i prijevode Kur'ana, i ranije objave na drugim jezicima (str. 221).
Transcendentni Bog, racionalni svijet je knjiga za naše ljude koji se bave promišljanjem teologije, ako takvih ima. Harvey i sam priznaje da njegovi izleti u druge discipline ne mogu biti iscrpni i da bi dalje proučavanje vjerovatno dovelo do pomaka i dorada u njegovim stavovima (str. 7). Najavljuje i drugi tom, posvećen čovjeku, vjerovjesništvu, sudbini, vjerovanju i ahiretu (str. 235).
Knjiga pokazuje da je Maturidi bio hrabar mislilac koji je spajao predaju i razum, vjerovao da je svijet smislen i da je Bog mudar, i umio govoriti o Bogu a da Ga ne svede na ljudsku mjeru. Harvey dokazuje i da se kasnija škola od te misli udaljila, na štetu same tradicije. Zato poziva maturidizam da se odvoji od kasnoklasičnog para s eš'arizmom i ponovo uspostavi strukturu vlastite misli (str. 234). Poziva i na oprez: to mora biti iskrena intelektualna potraga, a ne puko izražavanje identiteta ili nacionalni projekt (str. 234).
Za bosanskog čitaoca knjiga nosi i posebnu poruku. Pripadamo tradiciji koja je od svog početka imala povjerenja u ljudski razum i u smisao svijeta. Harvey, slijedeći MacIntyrea, podsjeća da tradicija ostaje živa samo dok se odmjerava sa najboljim što joj drugi mogu suprotstaviti (str. 6). Ili, njegovim riječima: “drvo bez novih mladica je mrtvo ili umire” (str. 234).