Formiranje arapskog uma

تكوين العقل العربي

Prvi tom serije „Kritika arapskog uma“

Dr. Mohammed Abed al-Džabri

(Centar za studije arapskog jedinstva, Bejrut)

 

Autor i zašto je važan

Mohammed Abed al-Džabri rođen je 1936. godine u Maroku, a umro 2010. Bio je profesor filozofije i arapsko-islamske misli na Fakultetu književnosti u Rabatu, gdje je predavao od 1967. godine. Doktorirao je filozofiju 1970. Iza sebe je ostavio veliki broj djela, ali ga je proslavila jedna zamisao kojoj je posvetio život. Ta zamisao nosi naziv Kritika arapskog uma.

Al-Džabri spada u red najuticajnijih arapskih mislilaca dvadesetog stoljeća. Njegov značaj za nas leži u pitanju koje je postavio. On se nije bavio pojedinim vjerskim ili političkim sporovima. Bavio se nečim dubljim. Pitao se zašto arapska misao već stoljećima stoji u mjestu, zašto se preporod (nahda) o kojem se toliko govori stalno spotiče. Njegov odgovor je bio hrabar. Problem nije samo u ovoj ili onoj ideji, nego u samom umu koji te ideje proizvodi. Zato je odlučio da taj um ispita, da ga rastavi na dijelove i pogleda kako je sastavljen.

Za čitaoca sa ovih prostora al-Džabri je važan jer nudi način da se o arapsko-islamskoj baštini govori kritički, ali iznutra, sa poštovanjem i poznavanjem, a ne sa pozicije onoga ko baštinu odbacuje. On ne poziva da se tradicija napusti. Poziva da se ona razumije kako bi se moglo krenuti naprijed. To je razlika koja njegovo djelo čini vrijednim i danas.

O djelu

Formiranje arapskog uma (تكوين العقل العربي) prvi je tom velike serije koju je al-Džabri nazvao Kritika arapskog uma (نقد العقل العربي). Serija ima četiri toma. Prvi je ovaj, o formiranju uma. Drugi je Struktura arapskog uma, o analizi te strukture. Treći je Arapski politički um. Četvrti je Arapski etski um. Knjiga je izašla kod Centra za studije arapskog jedinstva u Bejrutu i doživjela je više izdanja, što govori o njenom odjeku.

Odmah treba naglasiti jedno. Ovaj tekst je opširan prikaz samo prvog toma, dakle knjige Formiranje arapskog uma. Ostala tri toma serije ovdje se spominju samo da bi se vidjelo gdje ovaj tom stoji u cjelini. Prvi tom ima svoj jasan zadatak. On prati kako je arapski um nastao i kako se oblikovao, dok drugi tom ulazi u analizu njegove unutrašnje strukture. Al-Džabri to razlikovanje sam ističe. U prvom tomu vlada ono što on naziva tvorbenom analizom, dakle praćenjem nastanka. U drugom vlada strukturalna analiza.

Vrijedi razjasniti i šta al-Džabri misli pod arapskim umom. On ne govori o pameti pojedinog Arapina, niti o nekoj urođenoj osobini. Govori o načinu mišljenja koji je oblikovan unutar arapske kulture, o skupu pravila, pojmova i predstava kojima se ta kultura služi kada misli. Taj um je, kaže on, nastao unutar arapske kulture, a istovremeno je i sam tu kulturu proizvodio. Zato se um i kultura kod njega ne mogu razdvojiti.

Zašto je važno pročitati ovo djelo

Al-Džabri u predgovoru iznosi misao koja objašnjava zašto je knjigu uopće napisao. Kaže da je kritika uma temeljni i prvi dio svakog projekta preporoda. Ali arapski preporod, kaže on, krenuo je drugim putem, i to je možda jedan od glavnih razloga zašto se stalno spotiče. Postavlja jedno oštro pitanje. Može li se izgraditi preporod umom koji sam nije preporođen, umom koji nikada nije preispitao svoje alatke, svoje pojmove i svoje predstave?

To je razlog da se knjiga pročita. Ona ne nudi gotova rješenja, nego uči kako se misli o vlastitoj tradiciji. Al-Džabri tvrdi da su tokom protekle stotine godina o arapskoj kulturi stvarane predstave i teorije koje su počivale na unaprijed određenim čitanjima. Bilo da su ta čitanja orijentalistička, selefijska, nacionalistička ili ljevičarska, sva su, kaže on, u baštini tražila samo ono što su htjela naći. On predlaže drugačiji pristup. Osloboditi se tih nametnutih čitanja i iznova pogledati samu građu arapsko-islamske kulture, bez robovanja vladajućim pogledima.

Knjiga je važna i zato što daje jezik za razgovor o baštini. Al-Džabri je uveo pojmove koji su ušli u širu upotrebu i koji pomažu da se složene stvari jasno imenuju. O tim pojmovima biće riječi u nastavku. Ko ih razumije, lakše prati savremene rasprave o odnosu vjere, razuma, nauke i politike u arapskom i muslimanskom svijetu.

 

 

Struktura i sadržaj knjige

Knjiga je podijeljena na dva dijela i završava se zaključkom. Prvi dio nosi naziv Uvodni pristupi i služi kao ulaz u temu. On postavlja pojmove i okvir. Drugi dio je jezgro knjige i prati kako se arapski um zaista oblikovao kroz sudar različitih načina spoznaje. Ispod slijedi pregled poglavlja i njihovog značenja.

Prvi dio: Uvodni pristupi

Prvo poglavlje, pod naslovom Um… kultura, postavlja temeljna pitanja. Šta znači arapski um, kakav je njegov odnos sa arapskom kulturom, i šta uopće znači kretanje unutar te kulture. Al-Džabri ovdje razgraničava svoj predmet i objašnjava svoje pojmove.

Drugo poglavlje bavi se arapskim kulturnim vremenom i problemom napretka. Ovdje al-Džabri iznosi jednu od svojih poznatih teza. Arapsko kulturno vrijeme, kaže on, ne teče kao kod drugih. Ono je zastalo. Savremeni Arapin, tvrdi al-Džabri, i dalje živi u istom kulturnom vremenu kao i njegovi preci od prije mnogo stoljeća, jer se referentni okvir njegovog mišljenja nije bitno promijenio. To objašnjava osjećaj da kultura stoji u mjestu.

Treće poglavlje uvodi možda najvažniji pojam cijele knjige, doba kodifikacije (عصر التدوين). To je period u drugom stoljeću po Hidžri, u ranom abasidskom dobu, kada je usmena arapska baština prvi put sistematski zapisana. Tada su kodifikovani jezik, gramatika, predislamska poezija, predaje, tumačenje Kur'ana i pravo. Al-Džabri tvrdi da to nije bio nevin, čisto naučni poduhvat. Bio je to politički projekat. Abasidska država rekonstruisala je arapsku prošlost, posebno predislamsko doba i rano doba islama, da bi odgovorila na izazove svog vremena, među njima i na pokret Šuubijje koji je napadao arapsko naslijeđe. Zato al-Džabri kaže da doba kodifikacije čini referentni okvir arapske misli sve do danas. Ono je, slikovito rečeno, postalo naočale kroz koje arapski um i dalje gleda svijet.

Drugi dio: Formiranje arapskog uma, spoznajno i ideološko

Drugi dio prati kako su se u arapskoj kulturi sudarali različiti sistemi spoznaje. Al-Džabri ovdje koristi upečatljivu sliku. Grane arapske kulture, gramatiku, pravo, teologiju (kalam), belagiju, tesavvuf i filozofiju, treba gledati kao sobe u jednoj palati, međusobno povezane vratima i prozorima, a ne kao odvojene šatore razbacane po polju. On putuje kroz tu palatu i gleda njene temelje i stubove, a ne izložene predmete u njoj.

Četvrto poglavlje nosi naziv Beduin, tvorac arapskog svijeta. Al-Džabri pokazuje kako je u dobu kodifikacije jezik beduina, dakle jezik pustinje i predislamskog doba, uzet kao mjerilo ispravnog arapskog. Time je jedan određeni pogled na svijet, beduinski, ugrađen u sam temelj arapske misli. Način na koji beduin doživljava vrijeme, prostor i uzročnost postao je, preko jezika, način na koji arapski um misli.

Peto i šesto poglavlje govore o onome što al-Džabri naziva zakonodavstvom za zakonodavca. Ovdje analizira nastanak pravne i jezičke misli. Prvo je kodifikacija mišljenja, a drugo je analogija (qijas), zaključivanje po uzoru na ono što je već prošlo. Al-Džabri tvrdi da je qijas, mjerenje novog prema starom uzoru, postao vladajući način rasuđivanja. Time se um okreće unazad, ka uzoru iz prošlosti, umjesto naprijed, ka novom.

Sedmo poglavlje bavi se odnosom religijskog razumnog i razumskog nerazumnog. Al-Džabri ovdje ulazi u napetost između onoga što se u religijskom okviru smatra razumnim i onoga što razum sam po sebi može prihvatiti.

Osmo i deveto poglavlje uvode drugi ključni pojam knjige, um u ostavci (العقل المستقيل). Izraz je namjerno oštar. Al-Džabri govori o umu koji je dao ostavku, koji se povukao sa dužnosti mišljenja. Umjesto da sam istražuje i dokazuje, taj um se oslanja na skriveno, tajno znanje naslijeđeno iz drevnih izvora. Al-Džabri to prati prvo u drevnoj baštini, a zatim u arapsko-islamskoj kulturi. Posebno ga zanima hermetička i gnostička struja, ono što se naziva irfan, tajno unutrašnje znanje. Tu se javlja i razlika između vanjskog (الظاهر) i unutrašnjeg (الباطن) značenja teksta, koju su prihvatile mnoge struje, među njima šiije, sufije i batinijski pravci. Al-Džabri smatra da je oslanjanje na tajno, neprovjerivo znanje jedan od glavnih razloga zašto se arapski um povukao sa zadatka pravog istraživanja.

Deseto poglavlje, o ustoličenju uma u islamu, dovodi do srca al-Džabrijeve analize. Ovdje on izlaže tri velika sistema spoznaje koji su, po njemu, oblikovali arapski um. Prvi je bejan (البيان), sistem zasnovan na jeziku, tekstu i tumačenju, vezan uz gramatiku, pravo i teologiju, i uz sunijsku ideologiju. Drugi je irfan (العرفان), sistem zasnovan na tajnom, unutrašnjem znanju i osvjetljenju, vezan uz gnozu, tesavvuf i uz šiijsku, posebno ismailijsku ideologiju. Treći je burhan (البرهان), sistem zasnovan na dokazu i logičkom razumu, vezan uz filozofiju i nauku, naslijeđen prije svega od Aristotela. Ova podjela na bejan, irfan i burhan jedan je od najuticajnijih doprinosa cijele serije i o njoj se raspravlja do danas.

Jedanaesto poglavlje nosi naziv Kriza temelja i utemeljenje krize. Al-Džabri pokazuje kako su se ta tri sistema sudarala i kako taj sudar nikada nije razriješen na plodan način. Umjesto da jedan sistem, onaj dokazni, prevlada i povede kulturu naprijed, kao što se desilo u Evropi, sva tri su ostala isprepletena, često u sukobu, a burhan, dokazni razum, ušao je kasno i odmah bio stavljen u službu ideološke borbe. Odatle trajna kriza.

Dvanaesto poglavlje, Novi početak, nagovještava izlaz. Al-Džabri ovdje ukazuje na trenutak kada se u arapsko-islamskoj kulturi javila mogućnost drugačijeg puta, prije svega u djelu Ibn Rušda (Averoesa) i u zapadnom dijelu muslimanskog svijeta, u Andaluziji i Magrebu, gdje je dokazni razum dobio više prostora. Za al-Džabrija je upravo ta racionalistička, averoistička nit ono na šta se savremeni arapski preporod može osloniti.

Zaključak: Nauka i politika u arapskoj kulturi

Zaključak knjige iznosi tezu koja povezuje cijelu analizu. Al-Džabri poredi arapsku kulturu sa grčkom i sa modernom evropskom. Kod Grka je sukob bio između mita i logosa, dakle između priče i razuma. U modernoj Evropi sukob je bio između nauke i crkve. U arapsko-islamskoj kulturi, tvrdi al-Džabri, glavni pokretač nije bila nauka, nego politika. Ono što je kod Grka i u Evropi radila nauka, preispitivala misao, rušila stare građevine i gradila nove, u arapskoj kulturi radila je politika.

Iz toga slijedi važna posljedica. Nauka, u pravom smislu riječi, ostala je po strani. Veliki arapski naučnici postojali su i njihova dostignuća su priznata, ali nauka nije ušla u samu borbu koja je oblikovala arapski um. Ostala je na rubu. Zato, kaže al-Džabri, u arapsko-islamskoj civilizaciji nema onih progona naučnika kakve poznaje stara Grčka ili moderna Evropa, na primjer suđenja Galileju. Nauka jednostavno nije bila u središtu sukoba. U središtu je bila borba između bejana i irfana, između sunijske i šiijske ideologije, a kasnije i burhana kao trećeg učesnika. Al-Džabri zaključuje da se presudni trenuci u razvoju arapsko-islamske misli ne mogu razumjeti bez uloge politike i države, jer je islam kroz historiju bio istovremeno i vjera i država.

 

 

Gdje se al-Džabri sudara sa drugima

Al-Džabri svoju analizu gradi u sporu sa nekoliko ranijih i savremenih pristupa, i sam to jasno kaže.

Prvo, sudara se sa orijentalizmom. Zapadni proučavaoci islama, tvrdi on, čitali su arapsku baštinu kroz vlastite okvire i često tražili u njoj samo ono što je potvrđivalo njihove predstave. Al-Džabri ne odbacuje njihov rad u cjelini i koristi zapadne metode, ali odbija njihova gotova čitanja.

Drugo, sudara se sa selefijskim pristupom, onim koji baštinu čita kao svetu i nepromjenjivu i traži povratak na doslovno shvaćene izvore. Al-Džabri tu baštinu posmatra historijski, kao nešto što je nastalo u određenom vremenu i pod određenim političkim pritiscima, a ne kao nešto što je palo s neba.

Treće, razilazi se sa nacionalističkim i ljevičarskim čitanjima svoga doba, koja su baštinu koristila kao oružje u dnevnim ideološkim borbama. On tvrdi da su i ta čitanja u baštini tražila samo potvrdu vlastitih stavova.

Al-Džabrijev pristup izazvao je i snažne kritike, što je znak da je pogodio u živo. Najpoznatiji njegov protivnik je sirijski mislilac Georges Tarabishi, koji je napisao cijelu seriju knjiga kao odgovor al-Džabriju, tvrdeći da je al-Džabri iskrivio činjenice da bi uklopio građu u svoju shemu, i da je nepravedan prema istočnom dijelu muslimanskog svijeta u korist svog rodnog Magreba. Drugi su mu prigovorili da je podjela na bejan, irfan i burhan preoštra i da stvarnost baštine ne staje tako uredno u tri pregratka. Uprkos tome, njegovi pojmovi ostali su dio rječnika savremene arapske misli.

Odjek ideja u stvarnosti danas

Al-Džabrijeve ideje nisu ostale u knjigama. One odjekuju u načinu na koji se danas raspravlja o stanju arapskog i muslimanskog svijeta.

Njegova teza o zastalom kulturnom vremenu i danas se navodi kada se objašnjava zašto reforme u regionu tako teško uspijevaju. Ideja da problem nije samo u lošim odlukama, nego u samom načinu mišljenja, postala je uobičajen okvir rasprave.

Njegova podjela na bejan, irfan i burhan koristi se kao alat za razumijevanje savremenih struja. Doslovno, tekstualno čitanje vjere koje pripada bejanu, mistično i ezoterično koje pripada irfanu, i racionalno, dokazno koje pripada burhanu, i dalje se prepoznaju kao tri velike orijentacije u muslimanskoj misli.

Najviše odjekuje njegov poziv na averoizam, na oslanjanje na racionalnu, dokaznu nit u vlastitoj tradiciji. Al-Džabri je time ponudio nešto važno. Pokazao je da se modernost i razum ne moraju uvoziti izvana, jer postoji korijen racionalnog mišljenja unutar same arapsko-islamske baštine, u Ibn Rušdu i andaluzijskoj školi. Taj argument koriste svi koji danas traže reformu iznutra, a ne raskid sa tradicijom.

Konačno, njegova završna teza, da je u arapskoj kulturi politika igrala ulogu koju je drugdje igrala nauka, i danas pomaže da se razumije zašto su vjera i vlast u regionu tako čvrsto isprepletene. Al-Džabri je pokazao da se misao u toj kulturi teško može odvojiti od borbe za vlast. To zapažanje ostaje korisno svakome ko pokušava razumjeti odnos vjere, države i slobode mišljenja u savremenom muslimanskom svijetu.

Priredio Esad Bajić

Napomena o prikazu: Ovo je opširan prikaz prvog toma serije „Kritika arapskog uma“, dakle knjige „Formiranje arapskog uma“. Ostala tri toma spomenuta su samo radi cjeline. Prikaz prati strukturu knjige (dva dijela, dvanaest poglavlja i zaključak), njene glavne pojmove i argumente, te njihov odjek u savremenim raspravama. Arapski pojmovi navedeni su u uobičajenom obliku i, gdje je korisno, uz izvorni zapis.